ನಮ್ಮ ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಪರಿಸರ ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳೂ ಅಡಗಿವೆ. ಪೂರ್ವಜರು ಆಚರಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ನೀಡಿದ ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.
ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ. ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗದ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸುವ ಈ ಹಬ್ಬ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪವಿತ್ರ ದಿನವಾಗಿದೆ.
ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ:
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗದೇವತೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಊರಿನ ನಾಗಬನಗಳು, ನಾಗಕಲ್ಲುಗಳು, ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಹುತ್ತಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ನಾಗದೇವತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಎಲ್ಲ ತೊಂದರೆ-ತಾಪತ್ರಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಹಾಲು, ಹಣ್ಣು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ರಾವಣ ಶುದ್ಧ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸುವ ಈ ಹಬ್ಬವು ಮುಂದೆ ಬರುವ ರಕ್ಷಾಬಂಧನ, ನೂಲು ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ, ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮಿ, ನವರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ದಸರಾ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಶುಭ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಮುನ್ನುಡಿಯಂತಿದೆ.
ರೈತನ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಮುಂಗಾರಿನ ರಭಸದ ದಿನಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವಧಿ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೂ ಪರ್ವಕಾಲ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕೀಟಗಳು, ಮಿಡತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇಲಿಗಳ ಹಾವಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳ ಪಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು.
ಇಲಿಗಳಂತಹ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಾವುಗಳು ಕೃಷಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ರೈತನ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವ ನಾಗನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಜನಪದರು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಇದು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಆಚರಣೆ ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿಯ ಬಾಂಧವ್ಯ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಜನಪದ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕಥೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವಶರ್ಮ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಎಂಟು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳಿದ್ದಳು. ಒಂದು ದಿನ ಗರುಡನ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಬಂದ ನಾಗವೊಂದು ಆ ಕನ್ನಿಕೆಯ ಬಳಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕೆ ನಾಗನಿಗೆ ಹಾಲು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನಾಗವು ಆಕೆಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಚಿನ್ನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ದಿನ ಆಕೆಯ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಹೆಚ್ಚು ಚಿನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ನಾಗನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ನಾಗವು ಆತನನ್ನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಉಳಿದ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾದ ಕನ್ನಿಕೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣಂದಿರ ಸಾವಿಗೆ ತಾನೇ ಕಾರಣಳಾದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದೈವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಆಕೆಯ ಸಹೋದರರು ಪುನರ್ಜೀವ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಿನವೇ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೂ, ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷವಾದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.
ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಭ್ರಮ
ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಜನಪದ ಸೊಗಡಿದೆ. “ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಬಂತು, ಅಣ್ಣ ಬರುತ್ತಾನೆ ಕರೆಯಾಕ…” ಎಂಬಂತಹ ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಈ ಹಬ್ಬದ ಭಾವನಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ.ಈ ದಿನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ತವರು ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಮರಗಳಿಗೆ ಜೋಕಾಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು, ಮಕ್ಕಳು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಡುವ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮೆರುಗು ನೀಡುತ್ತವೆ. ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳು, ಉಂಡೆ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಬಂಧು-ಬಳಗ ಹಾಗೂ ನೆರೆಹೊರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಶುಭಾಶಯ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಬ್ಬದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೂ ನಾಗಾರಾಧನೆ
ನಾಗಪೂಜೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಗಾರಾಧನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಸಿಂಧೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉತ್ಖನನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಕೆಲವು ಅವಶೇಷಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿನ ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ಪಾರಾಧನೆಗೆ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತೆಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಕಾಲದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಗದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ನಾಗದೇವತೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಶ್ಲೋಕವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ:
“ಅನಂತಂ ವಾಸುಕಿಂ ಶೇಷಂ ಪದ್ಮನಾಭಂ ಚ ಕಂಬಲಮ್ ।
ಶಂಖಪಾಲಂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಂ ತಕ್ಷಕಂ ಕಾಲಿಯಂ ತಥಾ ॥”
ಅನಂತ, ವಾಸುಕೀ, ಶೇಷ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಕಂಬಲ, ಶಂಖಪಾಲ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ತಕ್ಷಕ ಹಾಗೂ ಕಾಲಿಯ – ಹೀಗೆ ನಾಗದೇವತೆಯ ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕರಾವಳಿಯ ನಾಗಾರಾಧನೆ
ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ನಾಗಬನಗಳು, ನಾಗಕಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗದೇವಾಲಯಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಸರ್ಪಭಯದಿಂದ ಹಾಗೂ ವಿಷಬಾಧೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯಲಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ನಾಗಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೀರಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಕೆಲವೆಡೆ ಮನೆಗಳ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಸಗಣಿಯಿಂದ ಸಾರಿಸಿ, ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕಿ, ಅರಿಶಿಣ-ಕುಂಕುಮದಿಂದ ನಾಗರ ಮಂಡಲದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ನೇಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸರ್ಪಯಜ್ಞ ನಿಂತ ದಿನ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ತನ್ನ ತಂದೆ ಪರೀಕ್ಷಿತ ರಾಜನ ಸಾವಿಗೆ ಸರ್ಪವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದ ಜನಮೇಜಯನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಪಸಂಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸರ್ಪಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನೆಂದು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದರಂತೆ ಸರ್ಪಗಳು ಅಗ್ನಿಕುಂಡಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಭಸ್ಮವಾಗತೊಡಗಿದವು. ಇದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳು ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿಯ ತಂಗಿ ಜರತ್ಕಾರುವಿನ ಮೊರೆಹೋದವು. ಆಕೆ ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಆಸ್ತೀಕ ಋಷಿಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದಳು.
ಆಸ್ತೀಕನು ಜನಮೇಜಯನ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ತೆರಳಿ ಪ್ರಾಣಿ ಹಿಂಸೆ ಮಹಾಪಾಪವೆಂದು ಬೋಧಿಸಿ ಸರ್ಪಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಆತನ ಮಾತಿಗೆ ಬೆಲೆಕೊಟ್ಟ ಜನಮೇಜಯನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಕಥನ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.ಈ ಘಟನೆಯೂ ಪಂಚಮಿಯ ದಿನವೇ ಸಂಭವಿಸಿತೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸಂದೇಶ
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಕೇವಲ ನಾಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರಕೃತಿ, ಪರಿಸರ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ, ಕುಟುಂಬ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಹಬ್ಬ. ಹಾವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಭಯಪಡುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಜೀವಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಪರಿಸರದ ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವಿದೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಬ್ಬಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಇಂತಹ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ, ಪರಿಸರ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆಚರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಆಶಯವನ್ನು ಅರಿತಾಗ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತವೆ.
ಹೀಗೆ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಕಾಲ-ದೇಶ-ಪ್ರದೇಶಗಳ ಎಲ್ಲ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ, ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ, ಭಾವೈಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ನಾಡಿನೆಲ್ಲರ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.
ನಾಗದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಗೌರವಿಸೋಣ; ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಅರಿಯೋಣ.
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಹಾರ್ದಿಕ ಶುಭಾಶಯಗಳು.
(ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹ: ಜನಪದ ಮಾಹಿತಿ, ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು)
- ಉಮೇಶ ಮುಂಡಳ್ಳಿ, ಭಟ್ಕಳ
ನಿರಂತರ ಅಪ್ಡೇಟ್ಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ ಟೆಲಿಗ್ರಾಂ ಚಾನೆಲ್ಗೆ ಜಾಯಿನ್ ಆಗಿ
ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್’ ಫೇಸ್ಬುಕ್ ಪುಟ ಲೈಕ್ ಮಾಡಿ
ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ ವಾಟ್ಸಪ್ ಗ್ರೂಪ್ಗೆ ಜಾಯಿನ್ ಆಗಲು ಈ ಲಿಂಕ್ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
