ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ವ್ರತಾಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಆತ್ಮಶೋಧನೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಆರೋಗ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ಸಮಗ್ರ ಸಾಧನಾ ಪರ್ವವಾಗಿದೆ. ಆಶಾಢ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಾದ ಶಯನೀ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯಾದ ಉತ್ಥಾನ ದ್ವಾದಶಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಯೋಗನಿದ್ರೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪುರಾಣೋಕ್ತ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆಸಿ ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.
ಭಾರತೀಯ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಜೀವನೋಪಯೋಗಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊರತಲ್ಲ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಷುದ್ರಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಚಾರದಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಚಾರ ನಡೆಸುವ ಪದ್ಧತಿ ರೂಢಿಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅಹಿಂಸಾ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.
ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯತಿಗಳ ವ್ರತವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೃಹಸ್ಥರು, ಮಹಿಳೆಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಕರೂ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬಹುದಾದ ವ್ರತವೇ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ. ವ್ರತದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ದೇಹದ ದಮನವಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧೀಕರಣ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರ, ಮಾತು, ನಡವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ವ್ರತಾಚರಣೆ. ಕೆಲವರು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ವಿಶೇಷ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಸೊಪ್ಪು-ತರಕಾರಿ, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಮೊಸರು, ಆಶ್ವಯುಜದಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಲ್ಲ; ಆರೋಗ್ಯದ ಕಾಳಜಿಯೂ ಇದೆ.
ಆಯುರ್ವೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಳೆಗಾಲವು ಸಂಧಿಕಾಲ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮಂದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದಿಂದ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ದೇಹಕ್ಕೆ ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಗೆ ಭಾರವಾಗುವ ಕೆಲವು ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ರೂಪಿಸಿದರು.
ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಗಳು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಗುರುತಿಸಿವೆ. “ಆಹಾರಶುದ್ಧೌ ಸತ್ವಶುದ್ಧಿಃ” ಎಂಬ ಉಪನಿಷತ್ ವಾಕ್ಯವು ಆಹಾರದ ಶುದ್ಧತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಆಹಾರವು ಉದ್ವೇಗ ಹಾಗೂ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಾತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಯುರ್ವೇದ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಧಿವಾತ, ಸ್ನಾಯು ನೋವು, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸೋಂಕುಜನ್ಯ ರೋಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊಸರು ಸೇವನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿ ಮಜ್ಜಿಗೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸಿರುವುದು ಕೂಡ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. “ಭೋಜನಾಂತೇ ಚ ತಕ್ರಂ ಪಥ್ಯಂ” ಎಂದು ಆಯುರ್ವೇದ ಮಜ್ಜಿಗೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಅಂಶ ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ. ಇಂದಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ, ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಅಪರಿಮಿತ ಅವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವು ನಮಗೆ ಸಂಯಮದ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಬದುಕುವುದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡುವುದು ಈ ವ್ರತದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.
ವ್ರತವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಉಪವಾಸವಲ್ಲ; ಉಪಾಸನೆ. ಕೇವಲ ಆಹಾರ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ; ಅಹಂಕಾರ ತ್ಯಾಗ. ಕೇವಲ ದೇಹದ ನಿಯಮವಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿಷ್ಕಾರ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣೆ, ಜಪ, ಪಾರಾಯಣ, ನಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ದಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.
ಪುರಾಣಗಳು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತದ ಫಲವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಫಲ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪರಿವರ್ತನೆ. ನಿಯಮಿತ ಜೀವನ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಆಹಾರ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳು.
ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ವ್ರತ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು. ಆದರೂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಮೂಲ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯ. ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಿತಿ, ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತು, ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ – ಇವುಗಳೇ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಚಾತುರ್ಯ.
ಈ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಆರೋಗ್ಯಕರ ಜೀವನ, ಸಾತ್ವಿಕ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡೋಣ. ಆಗ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವು ಕೇವಲ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.
“ವ್ರತದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವಿದೆ;
ವ್ರತದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯಿದೆ;
ವ್ರತದ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಚಾತುರ್ಯವಿದೆ.”
- ಡಾ. ಗುರುರಾಜ ಪೋಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ
ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಚಿಂತಕರು
ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ ಈಗ ಸ್ವದೇಶಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣ Arattai ನಲ್ಲಿ... ನಮ್ಮ ಚಾನೆಲ್ಗೆ ನೀವೂ ಜಾಯಿನ್ ಆಗಿ.
ನಿರಂತರ ಅಪ್ಡೇಟ್ಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ ಟೆಲಿಗ್ರಾಂ ಚಾನೆಲ್ಗೆ ಜಾಯಿನ್ ಆಗಿ
ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್’ ಫೇಸ್ಬುಕ್ ಪುಟ ಲೈಕ್ ಮಾಡಿ
ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ ವಾಟ್ಸಪ್ ಗ್ರೂಪ್ಗೆ ಜಾಯಿನ್ ಆಗಲು ಈ ಲಿಂಕ್ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
