ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ನೂರು ದಾರಿಗಳು: ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಸ್ಪೂರ್ತಿದಾಯಕ ಕಥನಗಳು

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವಾ ಯೋಜನೆ (NSS) ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿ ಗುಜರಾತಿನಿಂದ ಕೇರಳದವರೆಗಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸುದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಕಾಲೇಜು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ಮತ್ತು ಎನ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಸಂವಾದಗಳು ನನಗೆ ಅನೇಕ ವಿನೂತನ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣುವ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು. ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಅಂತಹ ಕೆಲವು ನೈಜ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.

ಕೇರಳ: ಪಾಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು 'ಗಳಿಸುತ್ತಾ ಕಲಿ'

ಕೇರಳದ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಉದ್ಯೋಗ ಅರಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಲ್ಫ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಊರಿಗೆ ಮರಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಒಂದೆರಡು ಎಕರೆ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡದೆ ಕಂದಾಯ ಪಾವತಿಸಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಭೂ-ಗುತ್ತಿಗೆ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಎಡಪಂಥೀಯ ಭೂನೀತಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಅಂಜಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಜಮೀನನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆಗೆ ನೀಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿ ಪಾಳುಬೀಳುವಂತಾಗಿದೆ.

ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿನೂತನ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂತಹ ಭೂಮಾಲೀಕರ ಮನವೊಲಿಸಿ, ಎನ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆ ಜಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೃಷಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಳೆದು ಉಳಿದ ಲಾಭವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ನಗರ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿನ ಖಾಲಿ ನಿವೇಶನಗಳ ಮಾಲೀಕರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಅಲ್ಲಿ ಬಾಳೆ ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಯಂತಹ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆದು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿವೆ.

'ಗಳಿಸುತ್ತಾ ಕಲಿಯುವುದು' (Earn while you learn), ಅನುಭವಾತ್ಮಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಹೆಚ್ಚಳ—ಈ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದಲೂ ಕೇರಳದ ಈ ಮಾದರಿ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಕರಣೀಯವಾಗಿದೆ.

ಗುಜರಾತ್: ಮಿತವ್ಯಯ, ವ್ಯವಹಾರ ಜಾಣ್ಮೆ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯ ಪಾಠ

ಗುಜರಾತಿನ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಹುಡುಗರು ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಖರ್ಚುಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರ-ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ! ಅಹಮದಾಬಾದಿನ ಸೇಂಟ್ ಕಬೀರ್ ಶಾಲೆಯ ಗಣಿತ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಟಿ. ಎಸ್. ವಾಣಿ ಅವರು ಹೇಳುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ: "ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಂಕಗಣಿತ, ಬೀಜಗಣಿತ ಮತ್ತು ರೇಖಾಗಣಿತದ ಮೂಲಕ ಗಣಿತ ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ; ಷೇರು, ಲಾಭಾಂಶ (Dividend), ಬೋನಸ್, ಈಕ್ವಿಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೀಮಿಯಂಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭ."

ಗುಜರಾತಿ ಗೃಹಿಣಿಯರ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕೌಶಲ್ಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ಅನನ್ಯ. ಇಡೀ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ದಿನಸಿ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಖರೀದಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ, ಪದೇ ಪದೇ ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಮಯ ಉಳಿಯುವುದಲ್ಲದೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೆಲೆ ಏರಿಳಿತಗಳ ಬಿಸಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಮದುವೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಂತೂ ಸರಳತೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ವ್ಯಯಿಸಿ ಅದ್ದೂರಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಮಾಡುವ ಬದಲು, ಪ್ರತಿ ಬಡಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ಪಾರ್ಟಿ ಪ್ಲಾಟ್' (Party Plots) ಎಂಬ ಖಾಲಿ ಮೈದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಮಿಯಾನ ಹಾಕಿ, ಅರ್ಧ ದಿನದಲ್ಲೇ ಇಡೀ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಇವರ ಆಹ್ವಾನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ "ಕುಟುಂಬ ಸಮೇತರಾಗಿ ಬನ್ನಿ" ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ: 

ತಮೆ ಮಾತೆ (Tame Mate): ನಿಮಗೊಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ಬೇ ಮಾತೆ (Be Mate): ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ತ್ರನ್ ಮಾತೆ (Tran Mate): ಮೂವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ಆಹ್ವಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟೇ ಅತಿಥಿಗಳು ಹಾಜರಾಗುವುದರಿಂದ, ಅಡುಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಆಹಾರ ಪೋಲಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳು ನೀಡುವ ಉಡುಗೊರೆ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಕಾರರು ಅಲ್ಲೇ ಎಣಿಸಿ, ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಆ ಅತಿಥಿಗಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆದಾಗ, ಅಷ್ಟೇ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ತುಸು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊಡು-ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಮಿತವ್ಯಯವೇ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಂತಹ ಮಹಾನ್ ನಾಯಕನನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀಡಿತು ಎಂದರೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಯಶೋಗಾಥೆಗಳು

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಖರ್ಚಿಗಾಗಿ ಪೋಷಕರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗದೆ, ತಾವೇ ಕಂಡುಕೊಂಡಿರುವ ಉದ್ಯೋಗದ ದಾರಿಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

1. ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೇವೆ (ಆಶಿಶ್ ಸೋಲಂಕಿ):

ಪುಣೆಯ ಫರ್ಗುಸನ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಬಿ.ಎ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಆಶಿಶ್ ಸೋಲಂಕಿ, ಚಿಂಚ್‌ವಾಡ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬದವನು. ತನ್ನ ಮನೆಯ ಸಮೀಪದ ಎರಡು ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳ 120 ಫ್ಲ್ಯಾಟ್‌ಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಬಳಿ ಹೂವು, ದಳಗಳು ಹಾಗೂ ಪತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕ ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಗರಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ 11 ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ಪೂಜೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಪುಟ್ಟ ಪೊಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 4.30ರಿಂದ 5.30ರೊಳಗೆ (ಮಳೆ-ಚಳಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಹಾಲು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆ ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ 80 ಫ್ಲ್ಯಾಟ್‌ಗಳ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಈ ಪೊಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿನಕ್ಕೆ 1 ರೂಪಾಯಿಯಂತೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ 30 ರೂ. ಶುಲ್ಕದಿಂದ, ಅವನಿಗೆ ಮಾಸಿಕ 2,400 ರೂ. ಆದಾಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವನ ಇಡೀ ಕಾಲೇಜು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸುತ್ತದೆ.

2. ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಬದಲಾಗುವ ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ತಾರ (ಸಂಜಯ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ):

ಪುಣೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಎನ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ ಸಂಯೋಜಕ ಪ್ರೊ. ಸಂಜಯ್ ಚಾಕಣೆ ಅವರ ಮನೆಯ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಅಲಂಕಾರಿಕ ತಟ್ಟೆಗಳು (Wall Plates) ಪ್ರತಿ ವಾರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ರೂವಾರಿ ಪಿಂಪರಿಯ ಬಿ.ಕಾಂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಜಯ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ 'ಪಿಗ್ಮಿ ಏಜೆಂಟ್' ಆಗಿದ್ದ ತಂದೆಯ ನೆರವಿನಿಂದ 10,000 ರೂ. ಸಾಲ ಪಡೆದ ಸಂಜಯ್, ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ಸುಂದರ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಿರುವ 100 ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಾಲ್ ಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ. ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಹಳೆಯ ಪ್ಲೇಟ್ ಬದಲಿಸಿ ಹೊಸದನ್ನು ತಗುಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿನಕ್ಕೆ 50 ಪೈಸೆ ಬಾಡಿಗೆಯಂತೆ (ತಿಂಗಳಿಗೆ 15 ರೂ.), 100 ಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳಿಂದ ಮಾಸಿಕ 1,500 ರೂ. ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಲದ ಕಂತು ಕಟ್ಟಿ ಉಳಿದ ಹಣ ಅವನ ಓದಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ.

3. ಮುಂಜಾನೆಯ ಮಂಗಳಾರತಿ (ಗಣೇಶ್ ಚಿಪ್ಲೂಣ್‌ಕರ್):

ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಗಣೇಶ್ ಚಿಪ್ಲೂಣ್‌ಕರ್, ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 6.30ರಿಂದ 9 ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಧೋತಿ ಧರಿಸಿ ತನಗೆ ಪರಿಚಯವಿರುವ 20 ಮನೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಪುಷ್ಪಾರ್ಚನೆ ಮಾಡಿ, ಮಂತ್ರ ಪಠಿಸಿ, ದೀಪ-ಧೂಪ ಬೆಳಗಿ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಿಂದ ತಿಂಗಳಿಗೆ 50 ರೂ. ಗೌರವಧನದಂತೆ, ತಿಂಗಳಿಗೆ 1,000 ರೂ. ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

4. ಓದಿನ ಜೊತೆಗೇ ಕರಪತ್ರ ಮಡಚುವ ಕಾಯಕ (ಶಲ್ಮಲಾ ವರ್ಣೇಕರ್):

ಅಬಿದಾ ಇನಾಮ್ದಾರ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ ಶಲ್ಮಲಾ ವರ್ಣೇಕರ್, ಪಿಂಪ್ರಿ-ಚಿಂಚ್‌ವಾಡ್‌ನ ಔಷಧ ಕಂಪನಿಗಳ ರಟ್ಟಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸೂಚನಾ ಕರಪತ್ರಗಳನ್ನು (Leaflets) ಮಡಚಿ ತುಂಬುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. 1,000 ಕರಪತ್ರಗಳಿಗೆ 100 ರೂ. ಸಂಭಾವನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಲೇ, ಅವಳ ಬೆರಳುಗಳು ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಕರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಮಡಚುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅಭ್ಯಾಸವಾದಂತೆ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚಿ, ಗಳಿಕೆಯೂ ವೃದ್ಧಿಸಿದೆ.

ಮುಂಬೈ: ಭಕ್ತಿ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ

ಮುಂಬೈನ ಸಚಿವಾಲಯ (ಮಂತ್ರಾಲಯ) ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಒಂದು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಹಸುವೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ತಂದ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗಲೆಂಬ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನರು 5 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಒಂದು ಕಟ್ಟು ಹುಲ್ಲು ಖರೀದಿಸಿ ಹಸುವಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜೆ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ನೌಕರರೂ ಪುಣ್ಯ ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ಹುಲ್ಲು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಒಟ್ಟು 100 ಕಟ್ಟುಗಳ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಆಕೆಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ 500 ರೂ. ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಕೂರದೆ ರಜಾಯಿ ಹೊಲಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಬಟಾಣಿ-ತೊಗರಿ ಬಿಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಜೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಆಕೆಯ ಪತಿ ಬಂದು, ಹಸುವನ್ನು ಅದರ ಮಾಲೀಕನಾದ 'ಗೌಳಿ'ಗೆ (ಹಾಲು ವ್ಯಾಪಾರಿ) ಒಪ್ಪಿಸಿ ದಿನದ ಬಾಡಿಗೆಯಾಗಿ 20 ರೂ. ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹುಲ್ಲು ಮಾರಾಟಗಾರನಿಗೆ 30 ರೂ. ಪಾವತಿಸಿದ ನಂತರ, ಆ ದಂಪತಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ 450 ರೂ. ನಿವ್ವಳ ಲಾಭ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಒಡೆಯ, ಹುಲ್ಲು ಮಾರುವವನು ಮತ್ತು ಹಸುವನ್ನು ಮೇಯಿಸುವ ದಂಪತಿ- ಈ ಮೂವರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಶೋಷಿಸದೆ, ಗದ್ದಲದ ಮಹಾನಗರದಲ್ಲಿ ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಬದುಕನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ನೂರು ದಾರಿಗಳಿವೆ. ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಕಣ್ಣು, ಶ್ರಮಪಡುವ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಛಲವಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಕೀಳಲ್ಲ. ಜೀವನ ಅಂದರೆ ಇದೇ ತಾನೇ?

-  ಡಾ. ಎಚ್. ಎಸ್. ಸುರೇಶ್