ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮೌನ ರೋದನಕ್ಕೆ ಕಿವಿಯಾದಾಗ…

ಹಂಪಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಐಹೊಳೆಯ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡಿದ ಇತಿಹಾಸದ ಗಾಯಗಳು‌

ಪ್ರವಾಸವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಹೊಸ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಲ್ಲ. ಸುಂದರ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸವಿಯುವುದು, ಅಪರಿಚಿತ ಊರುಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳನ್ನು ತಿರುವಿಹಾಕುವುದು, ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರವಾಸದ ಭಾಗಗಳೇ. ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾವು ನೋಡಿದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಅನುಭವಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಗಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಹಂಪಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಐಹೊಳೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ನನಗಾದ ಅನುಭವವೂ ಅಂಥದ್ದೇ. ಒಂದು ಕಡೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಅದ್ಭುತ ಕಲಾಪ್ರತಿಭೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಭವ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೆಮ್ಮೆ ಉಕ್ಕಿದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಎದೆಯೊಳಗೆ ಹೊತ್ತು ನಿಂತಿರುವ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಮಮ್ಮಲ ಮರುಗಿತು. ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ಪ್ರವಾಸಿಗನಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಮೌನವಾಗಿ ಅಳುವ ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಾದೆ.

ಹಂಪಿ: ವೈಭವದ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸಿದ ನೋವಿನ ಧ್ವನಿ

ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಂಪಿ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯ. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮೆರೆದ ಈ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅರಸರ ಆಡಳಿತದ ವೈಭವವಿತ್ತು; ವ್ಯಾಪಾರ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳ ಅದ್ಭುತ ಸಂಗಮವಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅಪಾರ ಪ್ರಗತಿ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರೂ ಈ ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಚಕ್ರ ಸದಾ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1565ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತಿರುವಾಯಿತು. ದಖ್ಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಒಕ್ಕೂಟದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಈ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ವಿಜಯನಗರ ರಾಜಧಾನಿ ಭೀಕರ ಲೂಟಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಧ್ವಂಸಗೊಂಡವು. ನಗರದ ವೈಭವ ಕುಸಿಯಿತು. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಜೀವನದಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಧಾನಿ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರ್ಜನ ಅವಶೇಷಗಳ ನಾಡಾಯಿತು.

ಇಂದಿಗೂ ಹಂಪಿಯ ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಆ ಕಾಲದ ಜನಜೀವನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ವಿಶಾಲವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ರಸ್ತೆಗಳು, ಭವ್ಯ ಮಂಟಪಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳ ಗೋಪುರಗಳು, ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳು—ಎಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಮುರಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ವಿರೂಪಗೊಂಡ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಹಾಳಾದ ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಇಂದು ಇತಿಹಾಸದ ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ರಾಜವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಇಂದು ತಮ್ಮ ಗತಕಾಲದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗದೆ ನಿಂತಿವೆ.

ಆ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಮಾತುಗಳಿದ್ದರೆ ಅವು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದವು?

ತಮ್ಮನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವೇ? ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಿದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದವೇ? ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಮೇಲಾದ ದಾಳಿಗಳ ನೋವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವೇ? ಹಂಪಿಯ ಕಲ್ಲುಗಳು ಮೌನವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೌನವೇ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಐಹೊಳೆ: ದೇವಾಲಯಗಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ನಡುವೆ ಕಾಡಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಂಪಿಯ ನಂತರ ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಐಹೊಳೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದೆವು. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಲಾಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಆರನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಹೊಸ ಎತ್ತರಗಳನ್ನು ತಲುಪಿದವು.

ಐಹೊಳೆಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಯೋಗಭೂಮಿ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯ, ಲಾಡ್ ಖಾನ್ ದೇವಾಲಯ, ಮೇಗುತಿ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲಿನ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯವು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಲಾವೈಭವದ ಅನನ್ಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಲೋಕಮಹಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಹೆಮ್ಮೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಕಠಿಣವಾದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿದ ಆ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೈಚಳಕಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಬೆರಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಭಾರವಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಮೂರ್ತಿಗಳ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಮುರಿದಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮುಖಗಳು ವಿರೂಪಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪೂಜೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದ್ದ ಸನ್ನಿಧಿಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವು ವಿಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವುಗಳಿಗೆ ಏನಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಡಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಾರಿಂದ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಮಾರಕದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಉಂಟಾದ ನನ್ನ ನೋವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.

ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೂಡುತ್ತಿತ್ತು: ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಈ ಸುಂದರ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದವು? ಒಬ್ಬ ಶಿಲ್ಪಿ ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ಅಮೂಲ್ಯ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ದೇವರ ರೂಪವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಲ್ಲಿನ  ಕಠಿಣತೆಯೊಳಗೆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅರಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಆ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಿಸುವುದಾದರೂ ಏನು? ಒಂದು ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮುರಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಿಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಒಂದು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆನಪನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?

ಇತಿಹಾಸದ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡತೊಡಗಿದವು. ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು… ಉತ್ತರಿಸಲಾಗದ ತಂದೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಈ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಡಿದ ಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಿನಾದ ಮತ್ತು ಉತ್ಥಾನ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ಮಕ್ಕಳು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿರಬಹುದು. ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ಭವ್ಯವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಒಳಗೆ ಹೋದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂಡಿದವು.

“ಯಾಕೆ ಪಪ್ಪಾ, ಇಷ್ಟು ಸುಂದರವಾದ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವರೇ ಇಲ್ಲ?”

“ಯಾಕೆ ಪಪ್ಪಾ, ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಮುರಿದಿದ್ದಾರೆ?”

ಮಕ್ಕಳ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವಿತ್ತು. ನೋವಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಜವಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ರೇಷ್ಮಾ ಒಬ್ಬರ ಮುಖವನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡಿಕೊಂಡೆವು. ಏನು ಉತ್ತರಿಸಬೇಕು? ಇತಿಹಾಸದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ರಾಜರ ಯುದ್ಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಬಹುದಿತ್ತು. ಅಧಿಕಾರದ ಹೋರಾಟಗಳು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಪತನ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿಗಳ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸಬಹುದಿತ್ತು.

ಆದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಮುಗ್ಧ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಹೇಳಬೇಕು? ಹೇಗೆ ಹೇಳಬೇಕು? ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಮುದಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ದ್ವೇಷದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತದೆ, ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಸಹಾಯಕತೆ ನಮ್ಮನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು. ನನ್ನ ಕಣ್ಣಂಚಿನಲ್ಲಿ ನೀರ ಹನಿಗಳು ಜಿನುಗಿದವು. ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲು ಕರೆತಂದಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಆ ವೈಭವದ ಅವಶೇಷಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲು ಹೆಣಗಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸಿತು—ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ರಾಜರ ಹೆಸರು, ಯುದ್ಧಗಳ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಕಟ್ಟಿದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು, ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯುವುದು, ಇಂತಹ ದುರಂತಗಳು ಮರುಕಳಿಸದಂತೆ ಜಾಗೃತರಾಗುವುದೂ ಇತಿಹಾಸದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಭಾಗವಾಗಬೇಕು.

ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದ ಕಹಿ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಕೆಂದಲ್ಲ. ನಡೆದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು; ಆದರೆ ಆ ಅನ್ಯಾಯದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಇಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮೇಲೂ ಹೊರಿಸಬಾರದು. ಈ ಅರಿವು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿಯೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವಿನಾಶವೇ? ಇತಿಹಾಸ ಕೇಳುವ ಕಠಿಣ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇತಿಹಾಸದ ಅನೇಕ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಅಧಿಕಾರದ ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಹಂಬಲದಿಂದ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ದಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿವೆ.

ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ಬಳಿಕ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿನಾಶವು ಅಂತಹ ದುರಂತಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತುಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದವು. ಆ ಕಾಲದ ಕೆಲವು ದಾಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶ ಮೂಡುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧ್ವಂಸಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣವಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಲೂಟಿ, ಸೈನಿಕ ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಇಂದಿನ ನಮಗೆ ಕಾಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಮೂರ್ತಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧಾರ್ಮಿಕ ದಾಳಿಯ ಫಲವೆಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯು ಇತಿಹಾಸದ ನೋವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ನಮ್ಮ ಅರಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬರ ಧರ್ಮದ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಸೋಲು. ದೇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮದ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲ. ಯಾವ ಧರ್ಮವೂ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕರುಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಬದಲಾಗಿ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಬಾರದು. ಒಂದು ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ನಡೆಸಿದ ದಾಳಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಆ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರರೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದೂ ಮತ್ತೊಂದು ಅನ್ಯಾಯವೇ.

ನಮ್ಮ ಆಕ್ರೋಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿನಾಶದ ವಿರುದ್ಧವಿರಲಿ; ನಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪವು ಸ್ಮಾರಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪರವಾಗಿರಲಿ; ನಮ್ಮ ಹೋರಾಟವು ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ, ವಿವೇಕವನ್ನು ನೀಡುವಂತಿರಲಿ. ಇತಿಹಾಸದ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಬಾರದು; ಆದರೆ ಆ ಗಾಯಗಳನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ದ್ವೇಷದ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಕೂಡಲಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ ಸಮಾಧಾನದ ಭಾವ, ಹಂಪಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಐಹೊಳೆಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಕೂಡಲಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಾನತೆ, ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅವರ ವಿಚಾರಧಾರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಘನತೆ, ದುಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅದರ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅರಿವಾಯಿತು. ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯ. ಕಳೆದುಹೋದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ತರಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಉಳಿದಿರುವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿನಾಶವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ನಿಜವಾದ ಪರಿಹಾರ. ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಹಂಪಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಐಹೊಳೆ ಮತ್ತು ಕೂಡಲಸಂಗಮ ಪ್ರವಾಸ ನನಗೆ ಸಾರ್ಥಕವೆನಿಸಿತು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಕಲಾಪ್ರತಿಭೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಕಹಿ ಸತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿತು.

ಇತಿಹಾಸದ ಪಾಠಗಳು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಭಿಮಾನ, ದೇಶಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಿ; ಇವು ದ್ವೇಷವಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಲಿ. ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲ; ಅವು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪ್ರತಿಭೆ, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು. ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಾತು.. ಹಂಪಿಯ ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಅವಶೇಷಗಳು, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಐಹೊಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಗಾಯಗಳು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ನೆನಪಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾದ ಅಸಹಾಯಕತೆ ನನ್ನೊಳಗೆ ಹೊಸ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಓದುವುದಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಹೊಗಳುವುದಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು. ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಘೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ಮನೋಭಾವಗಳು, ಅಧಿಕಾರದ ಹಂಬಲ ಮತ್ತು ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ನಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಗಾಯಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಕೊರತೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನಾಶಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಾರದು. ಮಕ್ಕಳು ದೇವಾಲಯದೊಳಗೆ ನಿಂತು, “ಯಾಕೆ ಪಪ್ಪಾ, ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಉತ್ತರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನೀಡಿತು.

ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒಡೆದ ಮೂರ್ತಿಗಳ ನೋವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸೋಣ; ಆದರೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷದ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಡ. ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸದ ಗಾಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸೋಣ; ಆದರೆ ಆ ಗಾಯಗಳು ಮತ್ತೆ ಯಾರಿಗೂ ಆಗದಂತೆ ಬದುಕುವುದನ್ನು ಕಲಿಸೋಣ. ಏಕೆಂದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ನಿಜವಾದ ಪಾಠ ಪ್ರತೀಕಾರವಲ್ಲ ಜಾಗೃತಿ. ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಅದರ ಗತವೈಭವವಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸುವ ನಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪ. ಹಂಪಿಯ ಕಲ್ಲುಗಳು ಇನ್ನೂ ಮೌನವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೌನ ನಮ್ಮನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಧ್ವನಿಗೆ ನಾವು ಕಿವಿಯಾಗೋಣ. ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯೋಣ. ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸೋಣ. ನಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸೋಣ. ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಮರೆಯದಿರೋಣ. ಇತಿಹಾಸದ ಕಣ್ಣೀರು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ದ್ವೇಷವಾಗದೆ, ಜಾಗೃತಿಯ ಬೆಳಕಾಗಲಿ.

— ಉಮೇಶ ಮುಂಡಳ್ಳಿ, ಭಟ್ಕಳ